مهر تا مهر تطبیق ماه های طبری با شمسی

ماههای تبری و تطبیق آن با شمسی

ماههای تبری یکی از جلوههای زیبای فرهنگ بومی بوده است که متاثر از نمادها و اسطورههای کهن ایرانی ميباشد. دربارهی ماههای تبری دو دیدگاه وجود دارد؛ یکی اینکه، آغاز آن از سی و یک هجری برابر با مرگ یزدگرد سوم شروع ميشود که بعد از او یکی از حاکمان مازندرانی به نام «گیل ژاماسپی» در مازندران اعلان استقلال کرد. و آغاز استقلال او همزمان با مرگ یزدگرد سوم شد و این تاریخ، سرآغاز سال تبری شد.

گروهی عقیده دارند که سال تبری از دوران پادشاهی قباد شروع شد. هنگامی که فرزندش «کیوس» در طبرستان حکومت ميكرد حدود 133 سال قبل از اسلام بود. با این توصیف هر سال، سیصدو شصت و پنج روز و شش ساعت است که هر چهار سال، یک روز به سال اضافه ميشود. سال تبری بر پایه گردش خورشید بر دوازده جایگاه به صورت دوازده ماه بوده است. عدهای عقیده داشتند که سال طبری ازآذرماه شروع ميشود. کلمه سال از لفظ «سرده» فارسی به معنی سرد و سرما، گرفته شد و بر این اساس ایرانیان در آن زمان، سال را از ماه سرد شروع ميكردند (جهان فروری، فرهوشی، ص116).

اگرچه عدهای عقیده داشتند که سال طبری به 1600 سال قبل از میلاد مسیح بر میگردد. اما آنچه که امروزه مردم مازندران به آن پایبند هستند، برپایه دیدگاه اول یعنی زمان یزدگرد سوم بوده است که بر این پایه آغاز سال تبری را باید تقریباً سال هزار و چهارصد و پنج دانست و برپایه نظریهی دوم که بیشتر کاربرد دارد، آغاز سال طبری تا الان، سال هزار و پانصد و هفتاد سال ميباشد. با این توجیه سال طبری از دوم مردادماه شروع ميشود (گاهشماری مازندران، ص61). ماههای طبری از دوم مرداد ماه شمسی آغاز ميشود و به ترتیب عبارتاند از؛ فردینماه (سیاهماه)، کرچماه، هرهماه، تیرهماه، مردالماه، شروینماه، میرماه، اونهماه، ارکماه، دهماه، وهمنماه و عیدماه (نوروزماه) که مجموعاً دوازده ماه طبری ميباشد. ترتیب ماهها برپایه نوروز عبارتاند از؛ ارکماه، دِهماه، وهمنماه، نوروزماه (عیدماه)، فردینماه، کرچماه، هرهماه، تیر ماه، مردالماه، شروینماه، میرماه و اونهماه بوده است. دو نکته اینجا قابل اهمیت است؛ یکی پنج روز به نام « پتک» که از اول «اَرک ماه» به مدت پنج روز که روی سال و ماه نبود، ولی هریک از پنج روز از ارکماه تا فردینماه روی ماه اضافه ميشد که هر روز آن نماد خوبی و بدی آن ماه بوده است. و دیگر اینکه هفت روز فرد کرچماه (شهریور) از اول، سوم، پنجم، هفتم، نهم، یازدهم و سیزدهم را روزهای کرچ ميگفتند که نمایانگر خوبی و بدی هریک از ماههای هفتگانه از کرچماه تا اونهماه بوده است. حال به معنای هریک از ماههای تبری میپردازیم.

«اَرک ماه» از ششم فروردین شروع ميشود و این ماه به معنای آذر و آتشی است که در ایران کهن نام ایزدی بوده است که حفاظت گرما را به عهده داشت. این لفظ شاید از «آگنیماه» گرفته شده باشد. زیرا«آگنی» نام یکی از ایزدان برجسته درایران کهن و خدای آتش بود.

«دِ ماه» برابر با پنجم اردی بهشت به معنای آفریننده و دادار است (اساطیر ایران، ص366)، که خود از صفات اهورامزدا بود. وی نام فرشتهای در ایران کهن بود که تدبیر امور و مصالح را به عهده داشت.

«وهمن ماه» از چهارم خرداد شروع ميشد و از «وهومنه» فارسی کهن گرفته شده است که نام یکی از امشاسپندان یا فرشته درجه اول و به معنای نهاد نیک بود که وظیفه آن، آموزش گفتار نیک به انسانها بود.

شروع «عیدماه» برابر با سوم تیر و برگرفته از جشن کهن ایرانی است. مازندرانیها در چنین ماهی به سبب مرگ ضحاک به دست فریدون، جشن بیست و شش عیدماه برگزار ميكنند.

«سیاه ماه» آغازش برابر با دوم مرداد است. در باور مردم مازندران، مردادماه، ماه مرگ و میر بود و به آن «سیاه ماه» ميگفتند که بیشتر احشام در این ماه، دچار بیماری و مرگ ميشدند.

«کرچ ماه» که برابر با اول شهریور است. ماهی پیچیده و آغاز بارشهای سخت بود.

«هره ماه» هم برابر با بیست و نه شهریور و یک روز مانده به مهر است که برگرفته از «هئوروتات» یا خرداد و نام یکی از ایزدان به معنای کمال و بینقصی است.

«تیرماه » که برابر است با بیست و نه مهر و اول آبان نه تنها نام فرشته مسئول باران به نام «تشتر» است، بلکه یادآور تیری است که آرش در اسطورههای کهن از بالای قله دماوند پرتاب کرد.

«مردال ماه» (مردال در زبان مازندرانی به معنی مرده که بیشتر در مورد حیوانات به کار میرود) برابر است با بیست و نهم آبان و اول آذر که از لفظ « امرتات » فارسی کهن گرفته شده است و آن نام ایزدی است که مسئولیت جاودانگی و بیمرگی زندگی مخلوقات را بر عهده دارد.

«شروین ماه» که برابر است با بیست و نهم آذر و اول دی ماه، نام یکی از فرشتههایی است که وظیفه حفظ سلطنت، شهریاری، مملکت داری و قدرت را به عهده دارد و معادل شهریور است.

«میرماه» هم برابر است با آخرین روز دی و اول بهمن، برگرفته از کلمه مهر و میترا که به نام یکی از سرشناسترین ایزدانی است که فروغ و درخشش و عهد و پیمان و دوستی را بر عهده دارد و بعدها با نام خورشید یکی شده است.

«اون ماه» که برابر است با آخرین روز بهمن و اول اسفند، از آب وآپو و آبان گرفته شده است. و نام یکی از ایزدانی است که در ایران کهن مسئولیت آب را برعهده داشته است.

همانطور که در مفهوم ماههای تبری بیان شد، بیانگر آن است که آنها ریشه در باورهای کهن و فرشتههای امشاسپند و ایزدان دارند. در باورهای کهن، این فرشتگان خیر رسان، واسط بین زمین و آسمان بودند و نزد اهورا مزدا جایگاه بلندی داشتند که شش تای آنها فرشتگان برتر یا امشاسپند هستند و شش تای دیگر نیز جزء ایزدان هستند و این امر نشان دهنده آن است که باورهای کهنی که جلوهی درست دارند، در نزد مردم باقی مانده است.

برای تهیه کتاب مهر تا مهر به کتابفروشی شهر کتاب بابل مقابل دانشگاه نوشیروانی مراجعه فرمایید